04 July, 2009

No.52: Lengzem vrs Pathian hla

Tuntum pawh a trhing ring leh mai teh ang.Hei hi 7th August, 2006 khan misual.com ah ka post tawh a, a ngai ngaiin ka blog ah hian ka han post nawn leh e. Summer holiday kan nei bawk a, thla khat leh a chanve vel zet hnuah ka update leh theih chauh hmel. Zin hawn ah blog anlo block tawh loh ka beisei.

LENGZEM VRS PATHIAN HLA
Tunlai kan mizo zaithiam lar tak tak lengzem hla sa thin ten Pathian hla an han sa ta tliar tliar a, chutah lengzem hla an sak theih tawh loh thu sawiin an han tuihnih zel bawk a. Pianthar avanga lengzem hla ka sa thei tohlo antih avanga dem ngawt chi anni lova, chutiang bawkin piangthar tawh pawhin lengzem hla lo sa ta pawh nise dem chi anni chuang lo.

Tin, hun reiah lengzem hla bawk anlo sa leh anih pawhin keichu ka hrethiam reng mai. Pathian leh anmahni mimal inkar thu ani miau a. Mitinin Pathian kan rinna level a inang miau lova chutiang bawkin kan mizia, ngaihdan leh thlir dan a inang thei miau lo alawm.

Mizo culture-in a ken tel chu a huhova thil tih hi ani. Chumai bakah mite tih anga ti ve tur a intihluihna tel thin hian min ti luhlul zual mai mai niin ka hre ve thin. Mahse rinna hi ‘personal relationship’ ania, midang an tel ve lo. Pathian leh mimal inkar ani. Ka tan ’sual’ a ka ngaih miau chuan lengzem hla sak loh theih chu a tha lutuk tlat. Rinna a thanlenna zel ani. Amaherawhchu, mimal tan sual anih avang ngawt in midang tan sual ani ve kher lo thei tih hi pawm thiam tha ve mai maiin ka hria.

Kei pawh ka pianthar tirh chuan lengzem hla ka ngaihthlakin ka inthiamlo tlat zel mai a, ka rinna thanlen na a min daltu ani tih ka hriat avangin ka ngaithla lo mai ani. Heng hi mi min hriatpui theih chi anilo, keiman ka thinlung chhungrilah ka hre kiau a, ‘decision’ pawh keima siam ngei tur ani a siam pawh ka siam reng ani.

Kum tam tak alo liam ve ta a, tunah chuan lengzem hla ka ngaithlak pawh hian inthiamlohna leh sual riau a hriatna ka nei hran tawh lo. Avang chu lengzem hla ka ngaihthlak hian ka rinna a khawih buai phak tawh lo ani ti ila a sual lovang. A chang phei chuan a hla thu khan Pathian lam hawi riau a a atan liau liau ni a ngaihthlak chang ka nei bawk.

Amaherawhchu, keiin a sual lova ka ngaih avangin midang zawng zawng pawhin a sual lova ngai ve ngawt turah chuan ka dah lo. Thenkhat tan sual ani anga, thenkhat dang tan sual anilo mai. Kan rinna thanlenna kawnga kan mamawh ang zelin mimal tin hnenah a sual/suallo turin Pathianin min hriattir ah ka ngai.

Thian pakhatin a sawi kala hriat ve reng chu, carrom (board) pen hi sual ah ka ngai a ti ve tlat. Avang chu han pen khan penluh mai tum lovin midang sa tihchhiat tel pah kha kan tum ani si a, midangte tan a rilru thalo put na ani ati ve tlat. Khatih lai khan ka tan carrom pen hi sual a ka ngaih ve kher loh avangin ka inkhel thova, pen lo turin min phutin min tilui lem lova, a inkhel lo ve mai ani.

Khami hunlai kha a kalsan ve tawh nge sual ah ala ngai chhunzawm zel phei chu ka hre zui tawh lo. Heng te bakah hian thil dang dang ani thei ang. Kan rinna min ti thuanawp thei tu hrechiang ber tu chu keimahni bawk kan ni.

Mahse thil dang awm thei leh chu, kan thinlunga chhia leh tha hriatna haider luih hi a ani (hei hi kan zawm zawk tlangpui). Pathianin tuna kan thiante nen kan in be bawrh bawrh ang hian ‘aw’ in ka tana tha leh thalo chiang deuhin minlo hriattir lo. Mahse eng thil pawh nise chhia leh tha hriatna hmanga mimalin inthiamlohna riau kan neih pawh a kan haider a kan tih luih tlat thin hian ani kan nunin nghawng a neih thin ni.

Vawihnih..vawi thum kan haider a kan tihluih hnu ah phei chuan a awlsam zual chho zel a. Vawi engemawzat haider luih hnuah phei chuan inthiamlohna leh sual a ngaihna a bo thak thei.

Chuvangin, piangthar in lengzem hla sak hi a pawilo ani ti an awm pawhin pawmlo tawk an awm anga, a pawi ani ti an awm pawhin pawmlo tawk chu kan awm tho tho dawn. Tichuan midangin an tih ve leh ve lohah buai tam lo ila, Pathianin mimal tinte a kan zawm tur min hriattir zawm phawt mai hi a pawimawh ber chu ani. Pathianin ‘duhthlan theihna’ min pek pawimawh tak hi hmang thiamin dik taka hman tlan tum ila ava tha dawn em.

Engnge I ngaih ve dan le?

01 July, 2009

No.51: ** *Lanu

Blog leh youtube te helamah an block avangin update a har hle. Proxy ka hmang a, edit hleihtheih pawh a ni lo. Chuvangin edit vak ngailo kum 8 lai kal ta ami ka haichhuah ka han post mai mai ang e. A thumal thenkhat phei chu a ziak a fiah tawh lova, ka chhuchhuak dik lo maithei bawk. Ka ziah anilo tih minlo hriatpui dawn nia.


***LANU
A iang zo awm maw lanu zawng zingah;
Rose par iang a rimtui leng vel hi,
Aw tuar a har,i bahsam, i bawrkhang (chawrkhang?);
Vala'n mawi a ti a thlir vawng vawng
I rem lawm ni ka sawm che nuthaia'n.

Mahriak awm khawhar chang ni hian;
Ai ang a cham kan sul i hnu zawng te,
Rairah riang chan a na ka ti,
Engan ka lo tawn che tha Rengpui!
Nuih zai rel a har ngei kei ka tan,
I chuai dawn lo a riang val thinlaian.

Damna dawi a ni zaleng zawng tan;
A dawn ngai em val rual zingah lungdumtu,
Mahse khuanun a ruat lo nge kei ka tan,
Par ang a vul dawn e leng dang tawnah
Uai a chul a a chuai mai tur;
I pam hmai lua ka ti valmawia'n,
I rem lo maw ka ti hraileng chunan.

*Jaitley - iang a sakhmel dar ang tui luan,
En chim loh luite kiang ainawnpar;
Nau ang nui a i seih hian chhuihthangvala'n,
I tawn ah duh thu ai ang a sam thin:
"Siamtu ruat ni teh reng se ka tan", tiin.

Hraileng chun atan khuanu
Ruat reng em lo ni ka tan hian,
Urmila - a iang ti dawn ila;
A iang leh si lo zawlkhawpui lanu maw,
I chawi e ka ti i lenna tlangpui pawh;
I rem mai lawmni run lum nuthaia'n.

06 May, 2009

No.50: Ka Nu, ka lawm e

Tun chawlhni lo awm tur 10th May 2009 a 'Mother's day' (Nu ni) denchhen pahin ka post 50 na hi, ka nu min hmangaihna leh ka tan a hlutna te ziahchhuah nan ka dedicate ani.

Nikhua ka hriat theih tirh te atangin sikul kal tura kan unau a kan chhuah dawn tep a , ka nu in nitin kan lu chunga kut nghata min tawngtai ziah thin kha ka hrereng thin. Zingah kan unauvin kan han thova, hmai kan inphihfai a, thingpui in zawh a zirlai kan bih lailawk laiin ka nu'n zing chaw kan eitur leh 'tiffin' kan paitur buatsaihin rawng alo bawl thin a. Chutah, chumi ni a kan zir tur lekhabu kan ipeah kan han thlak kual a, uniform kan han ha leh te te a, tichuan chaw kan ei thin.

Sikul kal tura kan inpeih fel vek hnuah, room a khumah min thut dun tir ren rawn a, kan lu chunga kut nghatin Pathian hnenah min hlan ta thin ani. Kan tet te atanga hetianga min tawngtai ziah thin anih avangin kan len deuh hnu chuan ngaiah kan neih mai a. Khua reiah chuan kan insiam zawh a kan inpeihfel vek hnu ah, kan unau chuan khumah kan thu awt a, ka nu chu tawngtai tur in kan ko mai thin. Ka nu a damsam lohva, a hmanloh chang erawh chuan ka pa in tawngtaina a hmang thin thung.

Ka u thiante leh ka thiante hian min lo sawm ve ve thin a. Chhuah hmain kan tawngtai ziah thin ani tih hriain anni pawh chuan kan sitting room ah minlo nghak ve mai thin a, a chang chuan anlo tel ve lawp lawp thin bawk a. Tlai deuh chang khan a hrehawm thin, rilru kha a hmanhmawh zek zek duh khawp mai. Mahse, ka nu min kaihhruai danah tlai leh hma khan awmzia a awm vaklova, tawngtaina chu kan thulh phah ngai meuh lo. High School ka rah ve tak kum atang chiahin min chhunzawm pui talo chauh ani.

Tun hnuah hian, a inpekna leh taima taka kha leh chen tawngtaia min hlan leh min kaihhruai thin avang chiah khan tun dinhmun hi thleng chho thei niin ka inhria. Fa han neiin han ti ve tur ni ila, ka tlin ka ringlo takzet.
Ka nu mah nise, a tih tang tangna nun kha ka ngaisangin, entawn tlak tak nu kalo nei hi vannei ka inti hle.

Ka theihnghilh tawh loh tur dang leh pakhat chu, inkhawm a ngaih pawimawhzia kha a hmutu mai nilovin, a taka min zawm pui tu ani bawk. Naupang te kan nih atangin, kan unauvin zanah leh ruah sur hnuaiah pawh inkhawm turin biakinah kohhran inkhawm awm apiang deuhthawah min hruai ziah thin kha ani. Rinna lam a min kaihhruai alo tum ruh zia mawlh kha a hlu ka ti. Naupan lai chuan a hlutna hrethiam lovin ning thin hle mah ila, tun hnuah hian kawng dik min kawhhmuhtu anih zia hrechhuakin, ka nu min hmangaih zual tirtu alo ni ta. Ka nunkawng min kaihruaitu ani a, ka damchhungin ka theihngilh ngai tawh dawnlo ani.

Ka nu, entawn tur min hnutchhiah avang leh nun kawng dik mi kawhhmuh avangin ka lawm e!

28 April, 2009

No.49: Thang leh thar tan

Ka hlabu hlui

Tun kumtir ka haw chu, lekhabu leh thil hlui dang dangte a kum a kum tel ka khawih tawhloh ho ka haichhuak e ka tia. Lekhabu ho ka enna ah chuan tunhma a Pathian hla (mizo/sap/vai/nepali) hlabu hlui, kut ngeia ka ziah te ka hai chhuak nawlh mai a. Ka ngainat thin em emte leh biakin a lo sak ve thin leh female voice anga kanlo sak thin hlate anni hlawm a, lung a leng duh khawp mai.


Zai ngaina mi tak ka ni a, miten hla tha tak tak an han phuah hi chuan thiam ve dawn riauva inhriat hunlai hi a awm ve a. Chutiang hunlai vela hla ka phuah ve te chu chhuanawmlo zeta ka hlabu phek hnung lam chang pha tawka kalo dah ve ran mai ka hmuchhuak thar leh a. A ril em em hranlo, mahse haichhuah leh takah chuan ka hlut thar ta riu mai a. Avangchu, hla hi ka pian ahnu lamah pahnih pathum chiah 'keima phuah' tih tur ka nei ve ani. Ka hla phuah pakhat zawk phei chu biakina vawikhat ka sak bak ka tiri chhuak leh ngai tawhlo. Lekha a ziah chu tih riral mai a awl si a tiin ka blog ah hian zah pawh dawn lovin leh dahthatna nipah fawmin ka han post rawih e.

Hla tamtak karah chuan, 18th May 1995 a hla ka phuah hmasa zawk, Shillong YMA Madanriting Branch in "Nungchate humhalh" tih thupui hmanga hla inphuahsiak an huaihawt tuma ka thehluh ve ngei hi ani a. A grammar, thumal hman dan emaw a sentence structure a dik em tih lam pawh ka ngaihtuah lemlo. Kala hriat zawng chu, mizo dictionary nen inchhawp a harsa taka ka phuahchhuah ve liau liau ani, tih hi. A thluk erawhchu ka hlabu ah hian a solfa ka ziah telloh avangin ka hre mai tawh lo. Hemi tum hian pakhatna ka hauh nghe nghe - chupawh thehluttu dang an tlem vang mai mai ania :) A Aw B hi formal taka zir kala nei lova, school leh college ah lah Mizo subject kan neih ngailoh avangin heng mizo tawnga ka kutchhuak ve ngei te hi, mite angin a mizo in emaw a sap tawngin emaw thu leh hlaah sang velo mah ila, ka hlut thar takzet ani.

THANG LEH THAR TAN
1. Chung khuanu leng ruatsa khawvel lungdumtu;
Hringmi zaleng zawngte thinlai hnemtu,
Siahthing leh mau, nungcha leng hlimna,
Hringmi zalengte chawlhna siahthing hlim.

An vullai thliak lovin khuarei atan,
Hram thiam va tinrengte dam reng turin;
Thang leh thar ten thinlai rukah vei ve in,
Venghim zel ang, siamtu kutchhuak.

2. Hril thiam ila tukloh ram fan chang hianin,
Kan tan an hlutnate chawisang thiamin;
Keini lungmawl hnam chem hmang zawng ten,
Siahthing leh mau, ramsa leh sirvate.

3. Dawnthiam leng ten tukloh ram vulloh hlauvin,
Leng zawngte min au ve vul reng turin;
Sik leh sa siamtu tukloh ram zawng,
An vullai thliak lovin thang leh thar tan.

Mizo ziak leh chhiar chu ABC thiam chuan in zirtir vak pawh ngai lovin mahniin ka thiam chho ve mai a. Mizo hawrawp inzirtir te chu nu leh pa te mawhphurhna tiin kan ngai maithei a, mahse ziak leh chhiar thiam zut zut ta chu A Aw B zirtir hran ngai lovah minlo dah pawh alo ni maithei. Kei lahin zawhna chang kalo hrelo ve bawk nen. A mak hle mai. Mizo hawrawp chungchang hi kalo ngaihtuah ngai meuh lova, tun tuma hetia blog a ka ziah mawlh mawlh lai hian formal taka zir ka nei hauh lova, a inziak pawh kala hmu hauhlo tih ka hrechhuak zawk mai. Thil tamtak hi 'granted' a lo lak hi a awl riau anih hi mawle. Khawnge, A Aw B chu ka inzir chawp angin, tah hian ka han ziakchhuak dawn chhin ange. Dik emaw chu? :)
A Aw B Ch D E F Ng H I K L M N O P R S T U V Z = 22

20 April, 2009

No.48: Ngaihzawng

Khawvela kan awm chhungin thil chi hrang hrang kan kal tlang a. Chung zinga nun tinuam pawl tak chu 'ngaihzawng' neih hi ani awm e. Ngaihzawng neih a, kan hmangaih a, min hmangaih let ve tluka nuam hi a awm dawn amoni te ka ti hial. Engmah harsatna awm lova, induh leh induh han awmdun phei chu nuam tak ani. Mahse a hrehawm chang pawh a awm thin ve thin tho mai. Inhmangaih tawn si, khaw hmun khata awm siloh hian hrehawm tak ani.

Khaw hranah pawh awm ila kan duhberte ngaihtuah chuan rilru ah an han cham veng veng a, awm hi a nuam em em a. Phone, sms, chat leh e-mail an hnen atanga han hmuh phei hi chuan rilru a hlim hliah hliah thin. Nghakhlel takin an aw hriat chakin leh message min thawn leh hun nghakin kan han awm a. Chutah alo thleng ngei a, lawmin kan zuang tawr tawr thin lo chauh ani. Amaherawhchu, kar hla na na na chu, a taka hmuh mai tur awm silo, email leh phone atang ringawt chuan thil hote ah pawh inhriatthiamlohna (misunderstandings) neih lah hi a awlsam em em a. In hriatchian tam hma phei chuan hahthlak chang a tam thin. Chuvang chuan inbiakpawh (communication) tam tluk a awm theilo.

Kar hla a ngaihzawng nei angah lo inchan ta theuh ila. Kan bialpa/bialnu khan min be pawp duh ta tlatlo mai se, rilru na leh rilru hah reng reng in kan awm phah ngei ang. Aw, min han be pawp hram se chuan ka rilru a dam mai tur. Thu pakhat tal pawh han tiri se ka tan chuan thu tamtak sawi ang ani dawn si a. Eng vanga min be pawp duh tlatlo nge? Min hmangaih tak tak lo nge ngaihzawng dang anei ta? tih leh ngaihtuahna dang dang neiin rilru hah teuhin kan awm ngei ang. Chanchin inhriat/inhrilh tam miau loh chuan, inhriat chian a theih lova, inhmangaihna pawh a nghetlo thei.


Ka rilrua a lo luh tak dan chu, Pathian nen a kan 'relationship’ pawh hi kar hla a ngaihzawng neih nen in an na riau a awm tih hi. Pathian nena relationship tha tak neih dawn chuan, inbiakpawh (communicate) tam a ngai khawp mai. Kan hmangaih kan tih a kan biakpawh that duh tlat loh chuan kan hmangaih thuk lo viau ani theia, chhawm nun kan tum loh chuan kan hlat tulh tulh anga, a tawpah phei chuan hmangaihna a dai thei dawn alo ni. Pathian chuan a mobile hum reng chung leh computer bulah kan online hun nghakhlel takin min chang reng thin. Kan phone, sms, chat, e-mail, lekhathawn hun nghakin (kan tihdan ang chu nise) a ‘hui’ pap pap anga, a vei tawn ve zak zak maithei ani.


Min hmangaih thu lekhathawn (love-letter) tihtakzetin Baibulah chipchiar takin min thawn tawh a. Min 'break-up' pui ve mai mai dawn lova, rinawm takin a tawp thlenga min hmangaih a intiam a. Nupui/pasal atan min duh ngawih ngawih a, inneihpui atan min sawm (propose) reng a. Kan hmangaih let ve hun, nupui/pasal a kan pawm theih hun nghakhlel takin minlo ngaichang reng. Inneih hnuah pawh nupa hlim tak kan nih tur leh min then (divorce) ve mai mai loh tur zia a ziak lang nghal bawk.

Hmangaihte chungchang a tam thei ang ber kan hre chak thin a, an duhzawng leh hlimna tur zawn/tihsak kan chak hliah hliah thina,
chutiang tih chuan inpawh/inhmangaih lehzualna a siam thin. Chutiang bawkin, ka hmangaih tawh ti leh la hmangaih ve lova inhria te tan, Pathian duhzawng leh duhlohzawng hriat nan te leh hlim taka kan siam theih nan chuan biak (contact) tam hi a ngai khawp mai. Chuvang chuan, kan phone (tawngtai) mawlh mawlh hi a pawimawh em em a. Pathian chu englai mahin a ‘offline’ ve ngai lo tih kha hria ila, engtiklai pawhin; kawnga kan kallai, motor a kan chuan lai, class kan kal naah, kan hnathawhnaah te be deuh reng mai ila, kan hmangaihna chu a pung ngei ang. A tam lua a awm theilo. A hmangaihna kan rinhlelh chuan, a love-letter min thawn (Baibul) kha chhiar nawn leh ila, pawh that leh dan zawng ila. Ani lam atang chuan engtiklai mahin disconnection a nei ve ngai silova-‘no problemo’ ani ringawt. Keimahni leh kan duhthlannah ah a inghat lian em em thung. I contact mawlh mawlh teh ang u.


(Thiante u, rilrua awm ang pawhin ka ziak chhuak thiam veleh peklo ani e. Minlo chhiar mam sak mai dawn nia
:P)